Chăm sóc dinh dưỡng khi đang điều trị ung thư: hướng dẫn thực tế cho người bệnh

Mục tiêu dinh dưỡng thay đổi theo từng người

Người đang sụt cân, ăn kém có ưu tiên khác người thừa cân nhưng chuẩn bị phẫu thuật. Có người cần giữ cân và khối cơ; người khác phải điều chỉnh kết cấu thức ăn vì nuốt khó, hạn chế chất xơ sau một số can thiệp hoặc kiểm soát đường huyết. Vì vậy, lời khuyên “kiêng hoàn toàn” hay “ăn thật nhiều” đều có thể không phù hợp nếu tách khỏi hồ sơ điều trị.

Hãy hỏi đội ngũ điều trị về mục tiêu cân nặng, lượng nước, protein và những hạn chế riêng. Người có bệnh thận, suy tim, cổ trướng, tắc ruột, đái tháo đường hoặc đã phẫu thuật tiêu hóa cần hướng dẫn cá nhân hóa. Chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng có thể giúp khi người bệnh sụt cân, nuôi ăn qua ống, có nhiều bệnh nền hoặc không đáp ứng với điều chỉnh đơn giản.

Theo dõi cân nặng, lượng ăn và triệu chứng có hệ thống

Cân một hoặc hai lần mỗi tuần bằng cùng một cân, vào thời điểm tương tự, trừ khi bác sĩ yêu cầu theo dõi sát hơn. Ghi lượng ăn ước tính, số cốc nước, số lần nôn hoặc tiêu chảy và những món dễ ăn. Theo dõi vòng phù, bụng chướng và lượng tiểu cũng quan trọng vì cân tăng do giữ nước không đồng nghĩa dinh dưỡng cải thiện.

Báo sớm nếu cân tiếp tục giảm, quần áo rộng nhanh, yếu cơ, phải nằm nhiều hoặc ăn dưới một nửa khẩu phần thường ngày trong nhiều ngày. Người bệnh đang điều trị tại Thanh Hóa nên mang theo lịch truyền thuốc, đơn thuốc hỗ trợ và bảng theo dõi cân nặng khi đi khám, để bác sĩ phân biệt ăn kém do tác dụng phụ với vấn đề cần xử trí khác. Can thiệp sớm thường dễ hơn đợi đến khi suy kiệt. Không chỉ nhìn albumin hoặc một xét nghiệm máu đơn lẻ để tự kết luận thiếu dinh dưỡng; cần đối chiếu tình trạng viêm, chức năng gan thận và khám lâm sàng.

• Cân nặng và thay đổi so với tuần trước.
• Tỷ lệ khẩu phần ăn được, lượng nước và số bữa nhỏ.
• Đau miệng, nuốt khó, buồn nôn, nôn, tiêu chảy hoặc táo bón.
• Mức vận động, sức cơ và khả năng tự chăm sóc.
• Dấu hiệu phù, bụng chướng, tiểu ít hoặc chóng mặt khi đứng.

Tổ chức bữa ăn để tăng năng lượng và protein

Khi ăn kém, chia thành năm hoặc sáu bữa nhỏ thường dễ hơn ba bữa lớn. Ưu tiên món giàu protein trong phần ăn mà người bệnh dung nạp như trứng chín, cá, thịt, sữa hoặc chế phẩm phù hợp, đậu phụ và các loại đậu nếu tiêu hóa được. Có thể tăng năng lượng bằng cách bổ sung dầu, sữa, bơ hạt hoặc nguyên liệu đậm đặc theo bệnh nền, thay vì ép một đĩa lớn.

Tận dụng thời điểm ăn ngon nhất trong ngày, chuẩn bị món sẵn và hạn chế mùi nấu mạnh nếu gây buồn nôn. Uống giữa các bữa có thể giúp không quá no lúc ăn, nhưng người dễ mất nước vẫn phải đạt lượng dịch được khuyên. Sản phẩm dinh dưỡng đường uống có thể hữu ích khi thức ăn không đủ, song cần chọn theo tình trạng đường huyết, thận, tiêu hóa và không dùng thay toàn bộ bữa kéo dài nếu chưa được tư vấn.

Điều chỉnh thức ăn theo triệu chứng thường gặp

Khi buồn nôn, thử thức ăn nguội hoặc ít mùi, lượng nhỏ, khô vừa phải và tránh món nhiều dầu nếu thấy nặng hơn. Dùng thuốc chống nôn đúng đơn, trước bữa hoặc trước điều trị theo hướng dẫn, thay vì chờ nôn nhiều. Với đau miệng, chọn món mềm, ẩm, nhiệt độ dịu; tránh cay, chua, cứng và rượu. Súc miệng theo hướng dẫn, không dùng dung dịch có cồn nếu gây rát.

Tiêu chảy cần bù nước và điện giải phù hợp, theo dõi số lần đi ngoài và báo đội điều trị; không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy nếu chưa biết nguyên nhân. Táo bón cần xem lại nước, vận động, thuốc giảm đau và chỉ định chất xơ, vì tăng chất xơ không phù hợp khi nghi tắc ruột. Nuốt nghẹn, ho sặc hoặc thức ăn mắc lại cần được đánh giá để điều chỉnh độ đặc và phòng hít sặc, không chỉ xay mọi thức ăn một cách tùy ý.

An toàn thực phẩm trong thời gian sức đề kháng giảm

Rửa tay trước khi chế biến và ăn, tách thực phẩm sống với thực phẩm chín, nấu chín thịt cá trứng, dùng nước an toàn và bảo quản lạnh đúng cách. Không ăn món sống hoặc tái, trứng lòng đào, sữa chưa tiệt trùng hay thức ăn để ngoài quá lâu khi đội điều trị đánh giá nguy cơ nhiễm trùng cao. Rau quả vẫn có thể là phần của chế độ ăn nếu được lựa chọn, rửa và bảo quản đúng theo hướng dẫn.

Không cần một “chế độ vô khuẩn” cực đoan cho tất cả người bệnh, nhưng người giảm bạch cầu cần hỏi rõ khuyến cáo của nơi điều trị. Khi mua đồ ăn sẵn, ưu tiên nơi vệ sinh, món mới nấu và còn nóng. Tủ lạnh, thớt, dao và hộp đựng cần được làm sạch. Người chăm sóc đang tiêu chảy, sốt hoặc mắc bệnh lây nhiễm không nên trực tiếp chuẩn bị thức ăn.

Thực phẩm bổ sung, thuốc nam và các chế độ kiêng truyền miệng

Vitamin liều cao, thảo dược, nấm, nước ép đậm đặc và sản phẩm quảng cáo “tăng miễn dịch” có thể tương tác với hóa trị, thuốc đích, nội tiết, thuốc chống đông hoặc ảnh hưởng gan thận. Hãy chụp nhãn và hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng. “Tự nhiên” không đồng nghĩa an toàn, và ngừng thuốc điều trị để theo một chế độ thay thế có thể làm mất cơ hội kiểm soát bệnh.

Không có bằng chứng để khuyên mọi người bệnh ung thư loại bỏ hoàn toàn đường, thịt, sữa hay tinh bột. Kiêng quá mức dễ làm giảm năng lượng và protein. Nếu một thực phẩm thực sự làm triệu chứng nặng hơn, có thể tạm điều chỉnh và tìm món thay thế tương đương. Mọi chế độ như nhịn ăn kéo dài, keto nghiêm ngặt hoặc chỉ uống nước ép trong khi điều trị cần được trao đổi chuyên môn trước.

Khi nào cần liên hệ đội điều trị hoặc đi cấp cứu?

Liên hệ sớm khi người bệnh không ăn được, nôn lặp lại, tiêu chảy nhiều, đau miệng cản trở uống, nuốt sặc, giảm cân tiếp tục hoặc có dấu mất nước như khô miệng, chóng mặt, tiểu ít. Sốt trong thời gian hóa trị có thể là cấp cứu, nhất là khi được cảnh báo nguy cơ giảm bạch cầu; làm theo ngưỡng nhiệt độ và số điện thoại mà nơi điều trị đã cung cấp, không tự uống thuốc hạ sốt rồi chờ.

Đến cấp cứu khi lơ mơ, ngất, khó thở, đau ngực, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, đau bụng dữ dội, bụng chướng không trung tiện, co giật hoặc không giữ được nước. Không ép ăn hay uống cho người giảm ý thức hoặc đang sặc. Mang danh sách thuốc và ngày điều trị gần nhất nếu có thể, nhưng ưu tiên gọi hỗ trợ và di chuyển an toàn.

Câu hỏi thường gặp